Ajralish Qonuniy Kuchga Kirmasdan Oldin Ziynat Buyumlari Bo’yicha Ijro Ishi Ochish Mumkin: Oliy Sud Qarori
Ajralish da’vosi doirasida hukm qilingan ziynat buyumlari alimenti — to’y paytida taqilgan oltin va taqinchoqlarning qaytarilishi yoki ularning qiymati — ajralish qarori qonuniy kuchga kirmasdan ham ijro ishiga (ijro — sud ijrosi) qo’yilishi mumkin. Turkiya Oliy sudi (Yargıtay) 12-Fuqarolik Hay’ati, 2026-yil 17-oktabrda ommaviy axborot vositalariga ma’lum bo’lgan qarorida, ziynat buyumlari bo’yicha hukm qilingan ayollarning apellyatsiya va kassatsiya (Oliy sud) jarayonlari tugashini kutmasdan ilamlı ijro (court-ordered enforcement) yo’liga murojaat etishi mumkinligini tasdiqladi. Ushbu maqolada mazkur qaror nimani o’zgartirganini, qaysi hukm bandlari hali ham qonuniy kuchga kirish sharti bilan bog’liqligini va qarzdor tarafning qanday imkoniyatlari borligini ko’rib chiqamiz.
Turkiya Oliy sudi 12-Hay’ati qanday qaror qabul qildi?
Voqea shundan iborat: ajralgan er-xotin to’y ziynat buyumlarini qaytarish masalasida kelisholmadi. Oila sudi ajralish da’vosi doirasida ko’rib chiqilgan ziynat talabini asosli topib, ayol foydasiga ziynat buyumlari bo’yicha hukm chiqardi. Ayol ushbu qarzni undirib ololmagach, sobiq turmush o’rtog’iga qarshi ilamlı ijro ishi ochdi.
Sobiq er ajralish qarorining hali qonuniy kuchga kirmaganini, ajralish hukmining ilovasi (ferisi) sanalgan talablar qonuniy kuchga kirmasdan undirilishi mumkin emasligini ilgari surgan holda ijro sudiga shikoyat qildi. Ijro sudi (icra mahkemesi) shikoyatni rad etdi; Mintaqaviy Adliya Sudi (Bölge Adliye Mahkemesi) 8-Hay’ati apellyatsiya arizasini rad etdi; Oliy sud 12-Hay’ati ham ushbu qarorni to’g’ri deb topib, tasdiqladi.
Asosiy mantiq quyidagicha: ajralish da’vosi bilan birga ko’riladigan ziynat buyumlari talabi tomonlarning shaxsiy yoki oilaviy holatini o’zgartirmaydi; u faqat mol-mulkka ta’sir qiladi. Shu sababli bu talabni ajralish hukmining ilovasi emas, undan mustaqil eda hukmi (bajarish majburiyati to’g’risidagi hukm) deb hisoblash kerak va boshqa shunga o’xshash hukm bandlari kabi qonuniy kuchga kirmasdan ijroga qo’yilishi mumkin. Xuddi shu qoida ziynat alimenti bilan birga hukm qilingan sud jarayoni xarajatlari va advokat haqi uchun ham amal qiladi.
Ziynat buyumlari talabi nima uchun ajralishning «ilovasi» sanalmadi?
Turkiya Fuqarolik Protsessual Kodeksi (HMK — Hukuk Muhakemeleri Kanunu) shaxs va oila huquqiga oid qarorlar qonuniy kuchga kirmasdan ijro etilishi mumkin emasligini belgilaydi (apellyatsiya uchun HMK m.350/2, kassatsiya uchun HMK m.367/2). Ajralish hukmi, vasiylik va bola bilan muloqot tartibiga oid qarorlar shu doiraga kiradi. Amaliyotda ajralishning ilovasi sanalgan moddiy va ma’naviy kompensatsiya hamda ajralishga oid advokat haqi va sud jarayoni xarajatlari ham xuddi shu qoidaga bo’ysunadi; qaror buni aniq takrorlagan.
Ziynat buyumlari talabi esa boshqacha asosga tayanadi. To’y paytida ayolga taqilgan oltin va taqinchoqlar Oliy sud amaliyotida, qoida tariqasida, ayolning shaxsiy mulki deb tan olinadi (shaxsiy mulk uchun qarang: Turkiya Fuqarolik Kodeksi — TMK m.220). Shunga ko’ra ziynat talabi, aslida, mulkni qaytarish yoki uning qiymatini to’lash talabidir. Bu talabni ajralish da’vosi bilan birga ko’rsalar ham, u ajralishning natijasiga bog’liq haq emas. Ziynat alimenti va mulk taqsimoti ham bir-biridan farqli talablardir; mulkiy rejim (nikohdagi) tugatilishiga oid da’volar o’z qoidalariga tabidir.
Qaysi hukm bandlari qonuniy kuchga kirmasdan ijroga qo’yilishi mumkin?
Qaror va unda takrorlangan tamoyillarni birgalikda hisobga olganda, ajralish hukmidagi bandlar umumiy ko’rinishda quyidagicha farqlanadi:
| Hukm bandi | Qonuniy kuchga kirish shart-mi? | Izoh |
|---|---|---|
| Ajralish hukmi | Ha | Oila huquqiga oid qaror; qonuniy kuchga kirmasdan ijro etilmaydi. |
| Vasiylik va bola bilan muloqot tartiboti | Ha | Shaxs va oila huquqiga oid hukm. |
| Ajralishga bog’liq moddiy va ma’naviy kompensatsiya | Ha | Ajralish hukmining ilovasi sanaladi. |
| Ajralishga oid advokat haqi va sud jarayoni xarajatlari | Ha | Ajralish hukmining ilovasi sanaladi. |
| Ziynat buyumlari alimenti va unga bog’liq xarajatlar hamda advokat haqi | Yo’q | Mustaqil eda hukmi; qonuniy kuchga kirmasdan ijroga qo’yilishi mumkin. |
Bu farq, ayniqsa, uzoq davom etadigan apellyatsiya va kassatsiya jarayonlarida katta ahamiyat kasb etadi. Apellyatsiya va kassatsiya bosqichlari oylar, hatto yillar davom etishi mumkinligi sababli, ziynat buyumlari bo’yicha da’vogar ayol bu muddat davomida alimentini kutib o’tirishga majbur bo’lmaydi.
Ziynat buyumlari bo’yicha ijro ishi qanday boshlanadi?
Ziynat buyumlari bo’yicha hukm odatda taqinchoqlarni «o’zini qaytarishga, o’zini qaytarish imkoni bo’lmasa qiymatini to’lashga» tarzida tuziladi. Da’vogar sud qarorining tasdiqlangan nusxasi bilan ijro idorasiga murojaat etib, ilamlı ijro (sudga asoslangan ijro ishi) boshlaydi. Ijro jarayonida hukmning so’ziga qat’iy rioya qilish muhim: hukm o’zini qaytarishni nazarda tutsa, ijro ham shunga muvofiq olib boriladi; qiymatga faqat hukmda belgilangan shartlar yuzaga kelganda o’tiladi. Qarorni ijroga qo’yish uchun qonuniy kuchga kirganlik belgisi (kesinleşme şerhi) talab qilinmaydi; biroq hukmda ajralishga oid bandlar ham mavjud bo’lsa, ijro arizasida faqat ziynat alimenti va unga bog’liq qo’shimchalar so’ralsa, keraksiz shikoyatlarning oldi olinadi.
Qarzdor turmush o’rtog’ining qo’lidagi imkoniyatlar
Qarorning qonuniy kuchga kirmasdan ijroga qo’yilishi, qarzdor tarafning haqsiz ijroga qarshi himoyasiz qolishini anglatmaydi. Turkiya Ijro va Bankrotlik Kodeksining (İİK — İcra ve İflas Kanunu) 36-moddasi kassatsiyaga murojaat etgan qarzdorga kafolat ko’rsatgan holda kassatsiya ko’rib chiqilgunga qadar ijroning to’xtatilishi (tehiri icra — ijroni kechiktirish) to’g’risida qaror olish imkonini beradi. Kafolat ko’rsatilganda, kassatsiya organi bunday qaror chiqarishi uchun ijro idorasi tomonidan muhlat beriladi.
Bundan tashqari, qonuniy kuchga kirmasdan ijro etilgan hukm keyinchalik bekor qilinsa, İİK m.40 asosida ijro qaytarib olinadi va to’langan summa yoki topshirilgan mol-mulk qarzdorga qaytariladi. Shuning uchun da’vogar ham, hali qonuniy kuchga kirmagan hukmga asoslanib undirma olar ekan, qarorning kassatsiyada bekor qilinishi ehtimolini hisobga olishi lozim.
Shikoyat yo’li va muddatlari
Qarorga oid voqeada qarzdor ijroning qonuniy kuchga kirmasdan boshlanganligi to’g’risida shikoyat qildi. Hay’at bunday e’tirozning muddatsiz shikoyatga (süresiz şikâyet) tobe ekanligini ta’kidladi. Biroq ziynat buyumlari bo’yicha qonuniy kuchga kirishning yo’qligi asosida qilinadigan shikoyatlar, ushbu qarordagi yondashuv nuqtai nazaridan, qabul qilinish ehtimoli past.
Alanya’dagi ajralish jarayonlari uchun bu nima anglatadi?
Alanya’da chet el fuqarosi bo’lgan turmush o’rtoqlar ishtirokidagi ajralish da’volari tez-tez uchraydi. Bunday ishlarda tomonlardan birining chet elga ko’chib ketishi, mol-mulkning turli mamlakatlarda joylashganligi yoki kassatsiya jarayonining cho’zilishi kabi sabablarga ko’ra undirma amalga oshirish qiyinlashishi mumkin. Ziynat buyumlari alimentining qonuniy kuchga kirmasdan ijroga qo’yilishi Turkiyadagi mol-mulk ustidan ancha erta bosqichda chora ko’rish imkonini beradi.
Kelishilgan ajralishda esa vaziyat biroz boshqacharoq. Tomonlar kelishilgan ajralish protokolida ziynat buyumlarining keyingi taqdirini aniq belgilab qo’yishlari mumkin; protokolda ziynatlar bo’yicha hukm bo’lmasa, kelajakda alohida nizoga sabab bo’lishi mumkin. Xuddi shunday, da’vo ochilganidan keyin sotib olingan mol-mulk bilan ziynat buyumlarining huquqiy holati bir-biridan farq qiladi va alohida ko’rib chiqilishi lozim.
E’tibor berish kerak bo’lgan jihatlar
- Qonuniy kuchga kirmasdan ijro etish imkoni faqat ziynat alimenti va unga bog’liq sud jarayoni xarajatlari hamda advokat haqini qamrab oladi; ajralishga bog’liq kompensatsiyalar uchun qonuniy kuchga kirish kutiladi.
- Qarorning ish raqami va qaror raqami matbuotga tarqalgan xabarlarda ko’rsatilmagan; aniq ishda qarorning to’liq matni Oliy sud qaror qidirish tizimi orqali alohida tekshirilishi kerak.
- Kassatsiyada hukm bekor qilinsa ijro qaytarib olinishi mumkinligi sababli, qonuniy kuchga kirmagan hukm asosida amalga oshirilgan undirishda bu xavfni e’tiborga olish lozim.
- Qarzdor kafolat ko’rsatib ijroning to’xtatilishini so’rashi mumkin; bu imkoniyat ziynat alimenti bo’yicha ham amal qiladi.
Ushbu maqola umumiy ma’lumot maqsadida yozilgan bo’lib, huquqiy maslahat o’rnini bosa olmaydi. Aniq vaziyatingiz uchun amaldagi qonunchilik va rasmiy e’lonlarga tayanishingiz lozim.
Ko'p beriladigan savollar
Savollaringizga javoblar shu yerda