Kadastr hujjatini rasmiylashtishda xavfsiz to’lov tizimi 1-dekabr 2026-yildan boshlanadi: Xaridor va sotuvchilar nima bilishi kerak?

Uy, kvartira yoki yer uchastkasini sotib olish yoki sotishda to’lov tartibi 1-dekabr 2026-yildan yangi qoidaga bo’ysunadi. Kadastr hujjatini rasmiylashtishda xavfsiz to’lov tizimi — ko’chmas mulk (TAPU) va uning narxini bir vaqtning o’zida qo’l almashtirish maqsadida Savdo vazirligi tomonidan majburiy joriy etilayotgan to’lov modelidir. Boshlanish sanasi ikki marta kechiktirilgan ushbu tizim, Alanya kabi mahalliy va chet el fuqarolari faol bo’lgan ko’chmas mulk bozorida ham xaridor, ham sotuvchi manfaatlariga bevosita tegishli. Ushbu maqolada tizim nima ekanligi, qaysi sotuvlarni qamrab olishi, jadval qanday o’zgarganligi va hali aniqlanmagan masalalar rasmiy bayonotlar asosida qisqacha bayon etiladi.

Kadastr hujjatidagi xavfsiz to’lov tizimi nima?

Ko’chmas mulk sotuvlarida amaliyotda eng ko’p uchraydigan xavf — to’lov amalga oshirilgach, mulk hujjati berilmasligi yoki mulk hujjati berilgach, to’lov to’liq amalga oshirilmasligidir. Naqd pulni qo’lda ko’tarish, soxta kvitansiyalar, oxirgi daqiqada bekor qilingan o’tkazmalar va soxta ishonchnoma bilan amalga oshirilgan bitimlar — bu xavfning tipik misollaridir.

Savdo vazirligi bayonotiga ko’ra, tizimning maqsadi — xaridor va sotuvchini firibgarlik va qalbaki hujjatlar xavfidan himoya qilish, norasmiy iqtisodiyotni kamaytirish va pul o’tkazmalarini xavfsiz muhitda amalga oshirishdir. Shu maqsadda sotish narxini «ko’chmas mulk mulkiyati va narx bir vaqtning o’zida qo’l almashadigan» Xavfsiz To’lov Tizimi orqali to’lash ko’zda tutilgan. Qisqacha aytganda, xaridor to’lagan summa kadastr hujjati (TAPU) o’tkazilmaguncha sotuvchiga o’tmaydi; kadastr hujjati o’tkazilishi esa summa tizimga kiritilmaguncha yakunlanmaydi.

Huquqiy asos va jadval: 1-iyuldan 1-dekabr 2026-yilga

Tizimning huquqiy asosi — Savdo vazirligining Ko’chmas mulk savdosi to’g’risidagi Nizomidir. Jadval quyidagicha shakllandi:

• 29-aprel 2026: Nizomga kiritilgan o’zgartirish bilan to’lovning bir qismi yoki to’liq naqd pul, bank o’tkazmasi yoki elektron pul o’tkazmasi (EFT) orqali amalga oshiriladigan sotuvlarda Xavfsiz To’lov Tizimidan foydalanish majburiy qilindi. Dastlabki boshlanish sanasi 1-iyul 2026 etib belgilandi va Vazirlikka bu muddatni uch oygacha uzaytirish vakolati berildi.
• 26-iyun 2026: Vazirlik ushbu vakolatdan foydalanib, boshlanish sanasini 1-oktabr 2026-yilga kechiktirdi.
• 28-sentabr 2026: Vazirlik, banklarning texnik infratuzilma ishlari davom etayotganini qayd etib, majburiy amal qilish boshlanish sanasini 1-dekabr 2026 etib qayta belgilanganini jamoatchilikka e’lon qildi.
• 1-oktabr 2026: «Ko’chmas mulk savdosi to’g’risidagi Nizomga o’zgartirish kiritish haqida Nizom» Rasmiy gazetada e’lon qilinib, kuchga kirganligi Anadolu agentligi tomonidan xabar qilindi. O’zgartirishda boshlanish sanasi 1-dekabr 2026-yil sifatida Nizom matniga kiritildi.

Vazirlik bayonotiga ko’ra, Kadastr va yer kadastri bosh boshqarmasi (TKGM) axborot tizimlari va banklar o’rtasidagi ma’lumot almashish infratuzilmasi tayyorlangan, banklarning o’z infratuzilma ishlari esa davom etmoqda. Banklarning infratuzilmasi tayyor bo’lgach, pilot loyiha boshlash ham ko’zda tutilgan.

Tizim qaysi sotuvlarni qamrab oladi?

Naqd pul, bank o’tkazmasi va EFT orqali amalga oshiriladigan to’lovlar

Rasmiy bayonotlarga ko’ra, majburiylik sotish narxining bir qismi yoki to’liq naqd pul, bank o’tkazmasi yoki EFT orqali to’lanadigan ko’chmas mulk sotuvlarini qamrab oladi. Ya’ni faqat ko’chmas mulk agentliklari vositachiligida amalga oshiriladigan sotuvlar emas, qoidaga ko’ra, ushbu to’lov usullari qo’llaniladigan barcha ko’chmas mulk sotuvlari nazarda tutiladi. Turar-joy, tijorat binosi yoki yer uchastkasi farqsiz — «ko’chmas mulk sotuvlari» iborasining ishlatilishi e’tiborga molikdir.

Hali aniqlanmagan masalalar

Mazkur Nizom o’zgartirishida tizimni yaratish va boshqarish uchun Vazirlik tomonidan integrator vakolatli etib tayinlanishi qaror qilindi. Tizim Savdo vazirligi, Atrof-muhit, shaharsozlik va iqlim o’zgarishlari vazirligi hamda integrator o’rtasida imzolanadigan protokolga muvofiq tashkil etiladi. Ommaviy axborot vositalariga tushgan ma’lumotlarga ko’ra, quyidagi masalalar ham ushbu protokol bilan belgilanadi:

• Tizimga kiritilmaydigan ko’chmas mulk sotuvlari,
• Pilot loyihaga ehtiyoj bor-yo’qligi va uning doirasi,
• To’lov tizimidan foydalanish narxi va bu narxning tomonlar o’rtasida qanday taqsimlanishi.

Shu sababli bugun holatida qaysi sotuvlar istisno qilinishi yoki bitim uchun qancha to’lov undirilishi jamoatchilikka ma’lum qilinmagan. 1-dekabrgacha Vazirlik va TKGM tomonidan chiqariladigan e’lonlarni kuzatib borish muhim ahamiyat kasb etadi.

Alanyada xaridor va sotuvchilar nimaga e’tibor berishi kerak?

Sotish shartnomasi, zakalat va to’lov jadvali

Ko’chmas mulk sotish shartnomasi 6098-sonli Turk Majburiyatlar Kodeksi (TBK) 237-moddasiga muvofiq rasmiy shaklda tuzilmasa, haqiqiy emas; mulkchilik huquqi esa faqat kadastr reyestriga ro’yxatdan o’tkazish bilan o’tadi. Amaliyotda tomonlar ko’pincha kadastr hujjati (TAPU) rasmiylashtirish uchun navbatga yozilishdan oldin zakalat yoki oldindan to’lov amalga oshiradi. 1-dekabr 2026-yildan keyin kadastr hujjatini o’tkazish rejalashtirilgan sotuvlarda to’lov qaysi bosqichda va qaysi usulda amalga oshirilishi shartnomada aniq yozilishi; zakalatni qaytarish va voz kechish holatlari hamda tizimning hali ishga tushmagan yoki texnik nosozlik yuz bergan holatlari oldindan tartibga solinsa, kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo’lgan nizolar kamayadi.

Chet el fuqarolari va valyutada amalga oshiriladigan to’lovlar

Alanyada sotuvlarning muhim qismi chet el fuqarolariga amalga oshiriladi va narx ko’pincha xorijdan bank o’tkazmasi orqali yuboriladi. Tizim naqd pul, bank o’tkazmasi va EFT orqali amalga oshiriladigan to’lovlarni qamrab olgani uchun, chet el fuqarolariga kvartira sotish jarayonlarida ham to’lov oqimi yangi qoidalarga muvofiq rejalashtirilishi zarur bo’ladi. Valyutadagi to’lovlarning tizimga qanday integratsiya qilinishi rasmiy bayonotlarda hali batafsil yoritilmagani sababli, kadastr hujjati (TAPU) sanasi dekabr oyi yoki undan keyinroqqa to’g’ri keladigan xaridorlar oldindan o’z banklari bilan maslahatlashishi maqsadga muvofiq.

Firibgarlik xavfiga qarshi ehtiyot chorasi

Tizimning asosiy maqsadi soxta kvitansiya, soxta e’lon va shaxs/ishonchnoma qalbakichiligiga oid xavflarni kamaytirish. Biroq tizim ishga tushgunga qadar, ayniqsa ijtimoiy tarmoq e’lonlari orqali amalga oshiriladigan Instagram firibgarligi kabi holatlarga nisbatan ehtiyotkor bo’lish lozim; kadastr qaydnomasi, mulkdorning shaxsiyati va mavjud bo’lsa, ishonchnomaning amal qilishi kadastr hujjatini rasmiylashtirish jarayonidan oldin tekshirilishi kerak. Kadastr qaydnomasi elektron hukumat portali (e-Devlet — Turkiyaning rasmiy elektron hukumat portali) orqali yoki kadastr agentligida (Tapu Müdürlüğü) ko’rish mumkin.

Ijaradagi uy-joylarni sotish

To’lov modeli o’zgasa ham, sotuvning ijara munosabatlariga ta’siri o’zgarmaydi. Ijaradagi ko’chmas mulk qo’l almashtirsa, yangi mulkdor ijara shartnomasining tomoni bo’ladi; shu sababli ijarachining huquqlari va uy bo’shatish shartlari sotib olish qaroriga qadar alohida baholanishi lozim.

1-dekabr 2026-yilga qadar vaziyat qanday?

Savdo vazirligining 28-sentabr 2026-yildagi bayonotiga ko’ra, majburiy amal qilish 1-dekabr 2026-yildan boshlanadi. Bu sanagacha amalga oshiriladigan kadastr hujjati (TAPU) o’tkazmalarida Xavfsiz To’lov Tizimidan foydalanish majburiy emas. Biroq bank infratuzilmalarining tayyorlik holati va mumkin bo’lgan pilot loyiha jadvalni qayta ta’sir qilishi mumkin. Kadastr hujjati (TAPU) uchun navbati noyabr oxiri bilan dekabr boshi oralig’iga to’g’ri keladigan xaridor va sotuvchilar bitim sanasiga yaqin davrda joriy e’lonlarni kuzatib borishi maqsadga muvofiq.

Ushbu maqola faqat umumiy ma’lumot maqsadida tayyorlangan; yuridik maslahat o’rnini bosa olmaydi. Aniq holatingiz uchun joriy qonunchilik va rasmiy e’lonlar asos qilib olinishi lozim.