Xorijda Olingan Ajralish Qarorini Tan Oldirish: Yargitay QR-kodli Hujjatni Yetarli Deb Topmadi

Xorijda ajralishgan Turk fuqarosi bu qarorni Turkiyada ham amal qilishi uchun yoki kadastr idorasiga (nufus muduriyatiga), yoki sudga murojaat qilishi shart. Bu jarayonda eng ko’p uchraydigan xato — hujjatlarning to’liq yoki to’g’ri rasmiylashtirilmasligi. Yargitay 2-Fuqarolik Palatasi tomonidan 2026-yil oktyabrda ommaga ma’lum bo’lgan qaror xorijda olingan ajralish qarorini tan oldirish da’volarida QR-kodli chop etmalarning qonun talab qiladigan tasdiqlangan hujjat o’rnini bosa olmasligini ko’rsatdi. Qaror, ayniqsa Yevropada yashovchi vatandoshlarimiz va Alaniyada yashab, xorijda ajralishgan er-xotin juftliklariga bevosita taalluqlidir.

Voqea: Belgiyada Olingan Ajralish Qarori Turkiyada Tan Olinmadi

Anadolu Agentligi ma’lumotlariga ko’ra, Belgiyada yashovchi D.O. va E.O. juftligi Belgiya sudi qarori bilan ajralishgan. Er-xotindan E.O. ushbu qarorni Turkiyada ham kuchga kiritish maqsadida Eskişehir 5-Oila sudida tan olish da’vosi qo’zg’atdi. Da’vo arizasiga xorijiy sud qarori va uning qonuniy kuchga kirganligini tasdiqlovchi hujjat, Belgiya idoralari tomonidan elektron tarzda rasmiylashtirilgan QR-kodli chop etmalar sifatida ilova qilindi.

Oila sudi QR-kodli hujjatlar amaldagi qonun hujjatlarida belgilangan tasdiqlangan hujjat talabini qondirishmasligini va xalqaro tasdiqlangan hujjat aslining ish materiallariga taqdim etilmaganligini asoslab, da’voni rad etdi. Ish apellyatsiya (istinaf) bosqichidan so’ng Yargitayga yuborildi; Yargitay 2-Fuqarolik Palatasi quyi sud qarorini ma’qulladi. Qaror 2026-yil 20-oktyabrda ommaga ma’lum bo’ldi. Ommaviy axborot vositalarida ishning raqami ko’rsatilmagani sababli, qarorning to’liq matni e’lon qilinganda alohida tahlil qilish tavsiya etiladi.

Javobgar tomon vakili avvalgi ba’zi ishlarda QR-kodli hujjatlar qabul qilinganini, ammo bu ishda yetarli deb topilmaganini ta’kidlab, qarorning namunali ahamiyat kasb etishini bildirdi. Bu muhim jihat: amaliyotda sudlar o’rtasida har xil yondashuvlar bo’lishi mumkin; biroq Yargitay ma’qullagan rad qarori hujjatlarni tayyorlashda yanada ehtiyotkor bo’lishni taqozo etadi.

Xorijda Olingan Ajralish Qarorini Tan Oldirish Da’vosida Qanday Hujjatlar Talab Etiladi?

Xorijiy sud qarorlarini tan olish va ijro etish 5718-sonli Xalqaro Xususiy Huquq va Xalqaro Xususiy Protsessual Huquq to’g’risidagi Qonun (MÖHUK — Turkin Xalqaro Xususiy Huquq va Protsessual Huquq Qonuni № 5718) bilan tartibga solingan. Qonunning 53-moddasida da’vo arizasiga ilova qilinadigan hujjatlar ko’rsatilgan. Bunda quyidagilar talab etiladi:

• Xorijiy sud hukmining qaror chiqargan mamlakat idoralari tomonidan belgilangan tartibda tasdiqlangan asl nusxasi yoki qaror chiqargan sud organi tomonidan tasdiqlangan ko’chirmasi va uning tasdiqlangan o’zbekcha (turk tilida) tarjimasi,
• Hukmning qonuniy kuchga kirganligini tasdiqlovchi va qaror chiqargan mamlakat idoralari tomonidan belgilangan tartibda tasdiqlangan yozma xujjat yoki hujjat va uning tasdiqlangan tarjimasi.

Yargitay tomonidan ma’qullangan qarorning mohiyati aynan shu yerda: QR-kod hujjatni elektron tarzda tekshirish imkonini bersa-da, sud nuqtai nazaridan «belgilangan tartibda tasdiqlangan asl nusxa yoki tasdiqlangan ko’chirma» talabini o’z-o’zicha bajargan hisoblanmadi. Shuning uchun hukm va uning qonuniy kuchga kirganligini tasdiqlovchi hujjat, rasmiylashtiradigan mamlakatning vakolatli idoralari tomonidan tasdiqlangan holda ish materiallariga taqdim etilishi shart.

Apostil nima uchun muhim?

Turkiya va Belgiya 1961-yil 5-oktyabrdagi Xorijiy rasmiy hujjatlarni legallashtirishdan ozod qilish to’g’risidagi Konventsiyaga (Gaaga Apostil Konventsiyasi) qo’shilgan. Ushbu konventsiyaga a’zo mamlakatlarda rasmiylashtirilgan rasmiy hujjatlar uchun konsullik tasdigi o’rniga hujjatni rasmiylashtirgan mamlakat vakolatli idorasidan olingan Apostil yetarlidir. Amaliyotda sudlar ajralish qarori va uning qonuniy kuchga kirganligini tasdiqlovchi hujjat asl nusxasi yoki tasdiqlangan ko’chirmasi ustiga Apostil qo’yilishini va barcha matnning qasamyod qilgan tarjimon tomonidan turk tiliga tarjima qilinib, notarius yoki konsullik tasdiqidan o’tkazilishini kutadi. Konventsiyaga a’zo bo’lmagan mamlakatlardan olingan qarorlar uchun esa o’sha mamlakatdagi Turk konsulligi tasdigi talab qilinadi.

Tan olish shartlari faqat hujjatdan iborat emas

Hujjatlarning to’liq bo’lishi yolg’iz o’zi yetarli emas. MÖHUK-ning 58-moddasi tan olishni, 54-moddasi esa ijro etish shartlarini tartibga soladi. Sud umuman qarorning qonuniy kuchga kirganligiga, Turkiya jamoat tartibiga ochiqdan-ochiq zid emasligiga va javobgarning belgilangan tartibda chaqirilgani hamda himoya huquqidan foydalanganligiga e’tibor beradi. Da’vo MÖHUK m.51 asosida tan olish so’ralayotgan tomonning Turkiyadagi yashash joyi, bunday joy bo’lmasa turar joyi bo’yicha sudda; Turkiyada yashash yoki turar joyi bo’lmasa Anqara, Istanbul yoki Izmir sudlaridan birida qo’zg’atiladi. Ajralish qarorlarida vakolatli sud — oila sudidir; Alaniyada yashovchi javobgar uchun da’vo Alaniya oila sudida ko’rilishi mumkin.

Da’vo Qo’zg’atmay Fuqarolik Yozuviga Kiritish Mumkinmi?

Har bir xorijda olingan ajralish qarori uchun da’vo qo’zg’atish shart emas. Fuqarolik xizmatlari qonuniga 2017-yilda kiritilgan o’zgartirishlar va 2018-yil 7-fevralda 30325-sonli Rasmiy Gazetada e’lon qilingan «Xorijiy davlat sud yoki ma’muriy idoralari tomonidan chiqarilgan qarorlarni fuqarolik registriga kiritish to’g’risidagi Nizom» bilan ma’lum shartlar asosida ajralish qarorlarini to’g’ridan-to’g’ri nufus boshqarmasi yoki chet eldag xorijiy vakolatxona orqali fuqarolik yozuviga kiritish imkoniyati yaratildi.

Tashqi ishlar vazirligi Parij Bosh Konsulligining e’lonida berilgan ma’lumotlarga ko’ra bu ma’muriy yo’lda quyidagi jihatlarga alohida e’tibor qaratiladi:

• Murojaat tomonlarning o’zlari, qonuniy vakillari yoki ishonchnomalari bo’lgan vakillar orqali amalga oshiriladi.
• Tomonlarning bir kunda birga bo’lishi shart emas; biroq birinchi murojaatdan boshlab eng ko’pi bilan 90 kun ichida ikkinchi tomon ham murojaat qilishi kerak.
• Er-xotindan biri vafot etgan yoki xorijiy fuqaro bo’lsa, tirik Turk fuqarosi bo’lgan tomonning murojaatig qabul qilinadi.
• Turkiyada oldin qo’zg’atilgan yoki yakunlangan ajralish yoxud tan olish-ijro etish da’vosi bo’lmasligi kerak.
• Ajralish qarori va uning qonuniy kuchga kirganligini tasdiqlovchi hujjatning asl nusxasi yoki tasdiqlangan ko’chirmasi Apostil va turk tilidagi tarjimasi bilan birga taqdim etiladi.

Ko’rinib turibdiki, ma’muriy ro’yxatga olish yo’lida ham Apostilli va tasdiqlangan hujjat talabi qo’llaniladi. Er-xotindan biri murojaatga qo’shilmasa yoki Turkiyada oldin qo’zg’atilgan da’vo bo’lsa, tan olish da’vosi yo’liga o’tish lozim.

Vatandoshlar va Alaniyada Yashovchilar Uchun Amaliy Maslahatlar

Qarorning eng aniq natijasi — hujjatlarni hali xorijda ekan to’g’ri rasmiylashtirishning ahamiyati yanada oshdi. Quyidagi qadamlar vaqt va xarajatni tejashga yordam beradi:

• Ajralish qarorini chiqargan suddan qarorning tasdiqlangan ko’chirmasi va alohida qonuniy kuchga kirganlik hujjatini so’rang; faqat elektron pochta yoki portal orqali yuklab olingan QR-kodli chop etma bilan kifoyalanmang.
• Ikkala hujjat uchun rasmiylashtiruvchi mamlakat vakolatli idorasidan Apostil oling.
• Apostil bilan birga barcha matnni qasamyod qilgan tarjimonga tarjima qildiring va tarjimani notarius yoki konsullik tasdiqidan o’tkazing.
• Turkiyaga kela olmasangiz, konsullikda yoki Apostilli tarzda ishonchnoma rasmiylashtirish jarayonini oldindan rejalashtiiring; tan olish da’vosi uchun beriladigan ishonchnomada ushbu vakolat aniq ko’rsatilishi shart.
• Turkiyada qayta nikoh, meros yoki mulk huquqi hujjatlari (TAPU) bilan bog’liq qadamlardan oldin ajralishning fuqarolik yozuviga kiritilganligiga ishonch hosil qiling. Ro’yxatga olinmaguncha siz Turk fuqarolik registrida turmushda hisoblanaversiz.

Ushbu qaror xorijiy ajralish qarorini tan oldirish jarayonida hujjatlarni to’g’ri tayyorlash da’vo natijasini bevosita belgilashini yana bir bor isbotladi. Hali ajralish bosqichida bo’lib, Turkiyada tegishli amal bajarishni rejalashtirgan juftliklar uchun esa Kelishilgan ajralish imkoniyati, qaror dastlab Turk sudi tomonidan chiqarilishi tufayli tan olish zaruratini bartaraf etishi mumkin.

Xulosa

Raqamli hujjat amaliyoti keng tarqalyotgan bo’lsa-da, Yargitay 2-Fuqarolik Palatasi ma’qullagan ushbu qaror sudlarning MÖHUK m.53 bo’yicha tasdiqlangan hujjat talabini hali ham qat’iy qo’llashini ko’rsatmoqda. QR-kodli chop etma tegishli mamlakatda to’liq amal qilsa-da, Turkiyadagi tan olish da’vosida yetarli deb topilmasligi mumkin. Shu sababli xorijda ajralishganlar qarorning tasdiqlangan ko’chirmasi, qonuniy kuchga kirganlik hujjati, Apostil va tasdiqlangan tarjimani to’liq tayyorlashi; ma’muriy ro’yxatga olish shartlari shakllanmagan bo’lsa tan olish da’vosini ushbu hujjatlar bilan qo’zg’atishi — rad etilish va qayta da’vo qo’zg’atish xavfini kamaytiradi.

Ushbu maqola umumiy ma’lumot maqsadida tayyorlangan va huquqiy maslahat o’rnini bosa olmaydi. Aniq vaziyatingiz uchun amaldagi qonun hujjatlari va rasmiy e’lonlar asos qilib olinishi kerak.