Xorijda olingan ajralish qarorini Turkiyada tan olish va ijro ettirish

Xalqaro huquqning umumiy tamoyillariga ko’ra, biror davlat sudlari tomonidan chiqarilgan qarorlar faqat o’sha davlat hududida kuchga ega bo’ladi. Bunday qarorning boshqa bir davlatda ham kuchga ega bo’lishi uchun u tegishli mamlakatning qonunchiligida belgilangan tartibda tan olinishi yoki ijro ettirilishi lozim.

«Tan olish va xorijiy hukmni ijro etish» (chet el sud qarorlarini tan olish va ijroga qaratish) nima demak?

Tan olish — xorijiy sudlar tomonidan chiqarilgan qarorlarning yakuniy huquqiy kuchini, ularning ijro etilishi imkoniyatidan mustaqil ravishda baholashdir. Ya’ni, qarorning mazmunini qayta ko’rib chiqmasdan, uni rasman e’tirof etish.

Xorijiy suddan olingan qaror Turkiyada faqat huquqiy holat sifatida tan olinishi kerak bo’lsa, tan olish da’vosi ochish yetarli. Lekin ajralish qarorida aliment, vasiylik, kompensatsiya kabi ijro majburiyatlari ham mavjud bo’lsa, xorijiy hukmni ijro etish da’vosi (tenfiz da’vosi) qo’shimcha ochilishi shart.

Xorijiy sud qarorlarini tan olish va ijro ettirish tartibi 5718-sonli Xalqaro Xususiy va Protsessual Huquq to’g’risidagi Qonun (MÖHUK) bilan tartibga solingan.

Tan olish va ijro ettirish nima uchun zarur?

Xorijiy sud tomonidan chiqarilgan ajralish qarori Turk sudlari tomonidan tan olinmasa, tomonlar Turkiyada rasman ajrashgan hisoblanmaydi. Bu holatda Turkiyada nikoh huquqiy jihatdan davom etayotgani sababli tomonlar qayta uylana olmaydi. Hatto ular Turk fuqaroligidan voz kechib boshqa davlat fuqarosi bo’lgan taqdirda ham, qayta turmush qurmoqchi bo’lganlarida muammoga duch kelishlari mumkin — chunki Turkiyada ular hali ham turmushda ko’rinadi.

Turk sudlari tomonidan tan olinmagan va ijro ettirilmagan xorijiy sud qarorlari Turkiyada hech qanday huquqiy kuchga ega emas.

Turkiya sudi tan olish va ijro etish da’vosida nimalarni tekshiradi?

Tan olish da’vosida hakim xorijiy sud tomonidan chiqarilgan ajralish qarorining mohiyatini qayta ko’rib chiqmaydi va yangi sud jarayonini olib bormaydi. Boshqacha qilib aytganda, ajralishning asosiy sabablari bo’yicha qayta qaror chiqarish talab qilinmaydi.

Ko’plab fuqarolar bu masalada shubhalanadi: vasiylik, aliment va mulk taqsimoti kabi masalalar Turkiya sudida qayta ko’rib chiqiladimi? Yo’q — ijro etish da’vosini ko’rayotgan Turk sudi ushbu masalalarni qaytadan muhokama qilmaydi.

Tan olish va ijro etish da’vosi qanday ochiladi?

Xorijda olingan ajralish qarorini Turkiyada tan olish va ijro ettirish uchun Turkiyadagi advokatga ishonchnoma bersangiz, da’vo uchun Turkiyaga kelishingiz shart emas. Tan olish da’vosi davomida sobiq turmush o’rtog’ining sud majlisida ishtirok etishi ham talab qilinmaydi. Agar har ikki tomon ham Turkiyadagi advokatga ishonchnoma bersa, jarayon ancha tezlashadi.

Javobgar tomon advokat tutmasa yoki tan olish va ijro etishga to’siq qo’yishga urinsa — ayniqsa javobgar xorijda bo’lsa — tebliğ (xabardor qilish) jarayoni cho’zilib, da’voni uzoqlashtirishi mumkin.

Jarayonni tezlashtirish uchun quyidagi choralar foydali bo’lishi mumkin:

Xorijdagi ajralish da’vosi davomida, har ikki tomon ham ajralish qarorining Turkiya sudlari tomonidan tan olinishi va ijro ettirilishiga rozi ekanliklarini qarorga kirittirib qo’ysalar, Turk oila sudlari ushbu bayonotga alohida e’tibor berishi mumkin.

resmigazete.gov.tr

Xuddi shunday, sobiq turmush o’rtog’ining notarius oldida Turkiyadagi da’vodan xabardor ekanligi va da’vogarning xorijiy qarorni tan olish hamda ijro ettirish bo’yicha ariza topshirganligi to’g’risida bayonot berishi ham Turkiyadagi jarayonni sezilarli tezlashtiradi.
Kerakli hujjatlar

• Xorijiy sud tomonidan chiqarilgan ajralish qarorining asl nusxasi yoki tasdiqlangan ko’chirma nusxasi
• Ajralish qarorining qonuniy kuchga kirganligini tasdiqlovchi hujjat
• Ajralish qaroriga qo’yilgan APOSTİL tasdigi (odatda qarorning orqa sahifasida joylashtiriladi)
• Ajralish qarori, uning qonuniy kuchga kirganligini tasdiqlovchi qo’shimcha va apostil tasdiqning qasamyod qilgan tarjimon tomonidan turkcha tarjimasi
• Notarius yoki konsullik orqali tasdiqlangan rasmiy turkcha tarjima
• Pasport va shaxsni tasdiqlovchi hujjat fotokopiyasi
• Turkiyadagi tan olish da’vosi uchun advokatga beriladigan, konsullik yoki notarius tomonidan tasdiqlangan va fotosuratli ishonchnoma

«Apostil» nima?

Apostil — xorijiy rasmiy hujjatlarni legalizatsiya qilish talabini bekor qilish to’g’risidagi Xalqaro Konventsiyaga a’zo davlatlar tomonidan beriladigan maxsus tasdiq belgisi bo’lib, u hujjatning kelib chiqqan mamlakatdagi rasmiy maqomini isbotlaydi.

TURKIYA TAN OLISH VA IJRO ETISH QONUNCHILIGI

Xorijiy sud qarorlarini tan olish va ijro ettirish 5718-sonli Xalqaro Xususiy va Protsessual Huquq to’g’risidagi Qonun (MÖHUK) bilan tartibga solingan:

IJRO QARORI

50-modda

(1) Xorijiy sudlarning fuqarolik ishlari bo’yicha chiqargan va o’sha davlat qonunlariga muvofiq qonuniy kuchga kirgan qarorlarini Turkiyada ijro ettirish uchun vakolatli Turk sudining ijro qaroriga ehtiyoj mavjud.

(2) Xorijiy sudlarning jinoiy ishlarda shaxsiy huquqlarga oid qismlariga nisbatan ham ijro qarori talab qilinishi mumkin.

VAKOLAT VA HUDUDIY YURISDIKSIYA
51-modda
(1) Ijro qarorlarini chiqarish uchun vakolatli sud — Asliye Hukuk Mahkemesi (Birinchi daraja fuqarolik sudi).
(2) Ijro qarori Turkiyada yashash joyiga qarab yoki yashash joyi bo’lmasa, ijro talab qilinayotgan shaxsning Turkiyadagi turar joyi bo’yicha suddan yoxud Ankara, Istanbul yoki Izmir sudlaridan so’ralishi mumkin.

IJRO TALABI
52-modda
(1) Qarorni ijro ettirishda huquqiy manfaati bor har qanday shaxs ijro talabi bilan murojaat qilishi mumkin. Ijro talabi ariza shaklida beriladi. Arizaga qarama-qarshi tomon soni qadar nusxa ilova qilinadi. Ariza quyidagilarni o’z ichiga oladi:
a) ijro talab qilayotgan shaxs, qarama-qarshi tomon va ularning qonuniy vakillari hamda advokatlarining ismi, familiyasi va manzili.
b) ijroga asos bo’lgan qarorni chiqargan sud nomi, qaror sanasi, raqami va qaror mazmunining qisqacha bayoni.
c) agar qarorning faqat bir qismi bo’yicha ijro talab qilinsa, qaysi qism ekanligi ko’rsatiladi.

ARIZAGA ILOVALAR
53-modda
(1) Ijro arizasiga quyidagi hujjatlar ilova qilinadi:
a) xorijiy sud qarorining asl nusxasi, o’sha davlat vakolatli organlari tomonidan usulga muvofiq tasdiqlangan ko’chirma nusxasi va tasdiqlangan tarjimasi.
b) qarorning qonuniy kuchga kirganligini o’sha davlat vakolatli organlari tomonidan tasdiqlangan yozma hujjat yoki ushbu hujjatning tasdiqlangan tarjimasi.

IJRO SHARTLARI
54-modda
(1) Vakolatli sud quyidagi shartlar mavjud bo’lganda ijro qarori chiqaradi:
a) Turkiya Respublikasi va qaror chiqarilgan davlat o’rtasida o’zaro tan olishga asoslangan ikki tomonlama shartnoma mavjud bo’lsa yoki o’sha davlatda Turk sudlari qarorlarini ijro etishga imkon beruvchi qonuniy hukm yoki amaliy tartib mavjud bo’lsa.
b) Qaror Turk sudlari yoki Turkiyaning mutlaq vakolat doirasiga kirmaydigan bir masalada, tomon yoki predmet bilan haqiqiy bog’liqligi bo’lmasa ham vakolatli davlat sudi tomonidan chiqarilgan bo’lsa.
c) Qaror oshkora ravishda jamoat tartibiga zid bo’lmasa.
ç) O’sha davlat qonunlariga ko’ra, ijro talab qilinayotgan shaxs qarorni chiqargan sudga usulga muvofiq chaqirilmagan bo’lsa yoki u sudi majlisida ishtirok etmagan taqdirda yoki uning yo’qligida noqonuniy qaror chiqarilgan bo’lsa va mazkur shaxs yuqoridagi asaslardan biriga tayanib ijro talebiga e’tiroz bildirmagan bo’lsa.

Xorijiy sud tomonidan chiqarilgan ajralish qarorining ijro qismlarini (aliment, vasiylik va h.k.) amalga oshirish uchun Turk sudlariga murojaat qilish lozim.

Rasmiy Gazeta (Resmi Gazete): 7 fevral 2018 — «Xorijiy davlatlarda sud qarorini ro’yxatga olish»

Tan olish jarayonini ro’yxatdan o’tkazish uchun har ikki tomon ham murojaat qilishi kerak. Ushbu murojaat tomonlar tomonidan shaxsan yoki qonuniy vakillari va advokatlar orqali amalga oshirilishi mumkin. Har ikki tomon bir vaqtda va bir joyda murojaat qilishi shart emas, ammo ikki murojaat orasidagi muddat 90 kundan oshmasligi kerak.

Murojaat vaqtida tomonlar quyidagilarni taqdim etishlari kerak:

Xorijiy davlat sud yoki ma’muriy organlari tomonidan chiqarilgan qarorga nisbatan Turkiya sudlarida hech qanday da’vo ko’rilmayotgani yoki tan olishning oldin Turk sudlari tomonidan rad etilmaganligi to’g’risida yozma bayonot berish;
Xorijiy vakolatxona tomonidan tayyorlangan yozma murojaat blankasin to’ldirish;
Fuqarolik ro’yxatiga kiritilishi uchun usulga muvofiq tasdiqlangan qarorning asl nusxasi va notarius yoki xorijiy vakolatxona tomonidan tasdiqlangan yoxud apostil tasdigi qo’llanilgan holda tegishli davlat vakolatli organi tomonidan tasdiqlangan turkcha tarjimasi;
Sud yoki ma’muriy organ qarorida qonuniy kuchga kirganlik belgisi bo’lmasa, qaror chiqarilgan davlat qonunlariga muvofiq tasdiqlangan hujjat yoki maktubning asl nusxasi va notarius yoki xorijiy vakolatxona tomonidan tasdiqlangan yoxud apostil tasdigi qo’llanilgan holda tegishli davlat vakolatli organi tomonidan tasdiqlangan turkcha tarjimasi;
Tomonlardan biri xorijiy fuqaro bo’lsa, shaxsini tasdiqlovchi hujjat yoki pasportning fotokopiyasi va notarius tomonidan tasdiqlangan turkcha tarjimasini;
Ishonchnoma orqali murojaat qilinayotgan hollarda, maxsus ishonchnomaning asl nusxasi yoki tasdiqlangan ko’chirma nusxasi fotosuratli notarial tasdiq bilan birga taqdim etilishi shart.
Hujjatlar to’liq bo’lmasa, tomonlarga 90 kunlik qo’shimcha muddat beriladi.

Ushbu murojaat tartibi fuqarolarimizga jiddiy aziyat va moliyaviy yuk solgan da’vo jarayonini bartaraf etadi; xorijdagi vatandoshlarimizning asosiy huquqiy muammolaridan biri hal etiladi.

XORIJDA AJRALISH
Xorijda ajrashgan shaxslar Turkiyada ajralishni tan olish va ijro etish da’vosini ochishlari shart. Agar bu da’vo ochilmasa, xorijiy sud tomonidan chiqarilgan ajralish qarori Turkiyada yuridik jihatdan amal qilmaydi.

Bu kelajakda qayta uylana olmaslik, meros va mulk taqsimoti kabi ko’plab sohalarda jiddiy muammolarga olib keladi.

Tan olish va Ijro Etish Da’vosi
Xorijda ochilgan ajralish da’vosi orqali nikohini tugatgan Turk fuqarolari uchun bu ajralish Turkiyada rasman kuchga kirgan hisoblanmaydi. Ajralish qarori faqat u chiqarilgan davlatda amal qiladi; Turkiyada esa tomonlarning o’zi ham vakolatli sudda bu qarorning tan olinishini rasmiylashtirishi lozim. Bunday da’volar tan olish va ijro etish da’volari deb yuritiladi.

Shu sababli xorijda ajrashgan shaxslar Turkiyada hali ham rasmiy nikohda turganday ko’rinadi. Bu holat keyinchalik meros, mulk taqsimoti, qayta turmush qurish va boshqa ko’plab sohalarda muammolarga sabab bo’lishi mumkin. Tan olish va ijro etish da’vosi ushbu muammolarning oldini oladi va kundalik hayotda yuzaga kelishi mumkin bo’lgan huquqiy to’siqlarni bartaraf etadi.

Tan olish da’vosi qancha davom etadi?
Agar har ikki tomon ham advokat tayin etsa, advokatlar birga yoki alohida murojaat qilishlari orqali viloyat fuqarolik ro’yxatga olish idorasi (il nüfus müdürlüğü) vositasida tan olish va ijro etish amalga oshirilishi mumkin. Bu imkon bo’lmasa, xorijda ajrashgan har ikki tomon ham Turkiyadagi ajralish advokatlariga murojaat qilib, tan olish va ijro etish da’vosini ochishlari tavsiya etiladi. Da’vo qo’yilayotgan oila sudining ish yukiga qarab, barcha hujjatlar to’liq va to’g’ri taqdim etilgan taqdirda, bu jarayon 1 haftadan 3 oygacha davom etishi mumkin.

Ajralish da’vosini tan olish va ijro ettirish uchun zarur hujjatlarni to’plash va ish iloji boricha qisqa muddatda va kam xarajat bilan yakunlash nuqtai nazaridan tajribali ajralish advokati bilan birgalikda ish yuritish juda muhim.

Turkiyada ajralishni tan olish
Turkiyada ajralishni tan olish — xorijiy ajralish qarorining Turkiyada huquqiy kuchga ega bo’lishi uchun ochilishi shart bo’lgan da’vo turidir. Tan olish da’vosi qanday ochiladi, buning uchun qanday hujjatlar kerak va bu da’vo qaysi sudda ko’riladi — batafsil ma’lumot quyida keltirilgan.

Turkiyada ajralishni ijro ettirish
Ajralishni ijro ettirish deganda xorijiy sud tomonidan chiqarilgan ajralish qarorining moddiy va ma’naviy oqibatlarini Turkiyada amalga oshirish tushuniladi. Masalan, xorijiy sud ajralishdan keyin aliment to’lashni buyurgan bo’lishi mumkin. Ammo bu qaror Turkiyada tan olinmaguncha, uni ijro ettirish imkonsiz. Shu sababli Turkiyada ijro etish da’vosini ochish zarur. Ijro etish da’vosi o’z ichiga tan olish shartlarini ham olganligi sababli, ikki alohida da’vo ochmasdan, bitta da’vo orqali xorijiy ajralish va uning barcha oqibatlarini Turkiyada qonuniy kuchga kiritishingiz mumkin.

Xorijda ajrashgan shaxslar qanday da’vo ochishlari kerak?
Xorijiy davlatda amalga oshirilgan ajralishda, ushbu ajralish qarorining Turkiyada tan olinishi va ijro ettirilishi uchun ochilishi lozim bo’lgan da’vo — ajralishni tan olish va xorijiy hukmni ijro etish da’vosidir (chet el sud qarorlarini tan olish va ijroga qaratish). Xorijiy ajralish qaonuniy kuchga kirishi bilan Turkiyada imkon qadar tezroq ushbu da’voni ochish tavsiya etiladi — aks holda kelajakda ko’plab sohalarda jiddiy huquqiy muammolar yuzaga kelishi mumkin.

Tan olish va ijro etish da’vosi qaysi sudda ko’riladi?

Tan olish va ijro etish da’vosiga vakolatli sud — oila sudidir. Xorijiy sudlarda ajrashgan er-xotinlar, ajralishlariga oid sud qarorlarining Turkiyada kuchga kirishi uchun oila sudida tan olish va ijro etish da’vosini ochishlari mumkin.

Ajralishni tan olish va ijro etish da’vosi uchun kerakli hujjatlar

• Xorijiy sud tomonidan chiqarilgan ajralish qarorining asl nusxasi
• Xorijiy sud ajralish qarorining qonuniy kuchga kirganligini tasdiqlovchi qo’shimcha yoki apostil tasdigi
• Xorijiy sud ajralish qarorining qasamyod qilgan tarjimon tomonidan turkchaga tarjima qilinishi va ushbu tarjimaning notarius yoki konsullik tomonidan tasdiqlanishi
• Xorijda ajrashgan shaxslarning pasport va shaxsiy hujjatlari fotokopiyasi
• Ajralishni tan olish va ijro etish da’vosi uchun advokat jalb etilgan taqdirda advokatga beriladigan ishonchnoma